De bibliotheek van De Hangende tuinen biedt een schat aan boeken over tuinen en Babylon.
Pyramus en Thisbe
Hoewel de literatuurgeschiedenis allicht is begonnen bij de uitvinders van het geschreven woord in het oude Babylon, zijn er weinig Babylonische verhalen overgeleverd. Twee Babyloniërs zijn echter wereldberoemd. Zij inspireerden de "star-crossed lovers" Romeo en Julia en vele andere liefdesparen. In de Metamorfosen van de Romeinse dichter Ovidius, de oudste bekende bron, wijkt het verhaal van Pyramus en Thisbe enigszins af van de overige verhalen. De locatie ligt ver buiten de Grieks-Romeinse belevingswereld, goden spelen er geen rol van betekenis in en het eindigt niet met een metamorfose maar met de dood van de hoofdpersonen. Wel is er de herschepping van de moerbeiboom.
Ovidius werd het eerst in het Nederlands vertaald aan het eind van de 14e eeuw. In het Hulthemse handschrift staat het anonieme gedicht "Van tween kinderen die droeghen ene starcke minne". Omstreeks 1412 beschreef Dirc Potter de gebeurtenissen in zijn liefdesrelaas Der minnen loep en rond 1540 verscheen de tragedie als rederijkersdrama doorweven met morele lessen.
In de Gouden Eeuw gaf Vondel nieuwe vleugels aan het klassieke verhaal met een complete vertaling van Ovidius' magnum opus in statige alexandrijnen:
De schoone Piramus, en Tisbe, een eer in 't oost,
Gebuurden huis aen huis, elkandere ten troost,
Daer eer Semiramis, gelyk de faem ontvoude,
Het groote Babilon met hooge toornen boude,
En muuren van tiras. de buurschap onderling
Holpze eerst aen kennis, eer de liefde hen beving.
De trek nam daeglyx toe, om met der tyt te paeren:
Maer d'ouders hinderden die niet te hindren waren.
Van wederzyde groeit de liefde wakker aen.
Zy vryden, zonder dat hen iemant kon verstaen,
Door tekens en gewenk: doch hoeze 't vier meer dekken,
Te sterker komt de vonk het minnevier verwekken.
Toen eerst de scheimuur der twee huizen rees om hoogh,
Bleef eene dunne spleet, gemerkt van niemants oogh,
In 't muurwerk: maer hoe zou de min de spleet niet merken?
Gy minnaers merkt dit eerst, en wist, om 't hart te sterken,
Hier door te spreeken, en in 't heimlyk na als voor
Elkandre minzaem iet te luisteren in 't oor,
Ook veiligh. Piramus en Tisbe, van weêrzyen
Elkanders aêm en lucht inhaelende, onder 't vryen
En blaeken, zeiden dik: o muur, wat nydigheit,
Wat afgunst plaeght u, dat gy twee gelieven scheit?
Wat waer 't een kleenicheit liet gyze beide paeren!
Of waer dees gunst te groot dat wy by wyl vergaêren,
En ellekandre slechts eens kussen, mont aen mont!
Ook zynwe niet zoo plomp, of weeten uit den gront
Van 't harte u eeuwigh dank dat wy te zaemen spraeken.
Dan kustenze in gesprek vergeefs, en zonder raeken,
En wenschten 's avonts spade elkandre een' goeden nacht.
Vroegh morgens staenze weêr getrou op hunne wacht,
Zoo dra de dageraet, opryzende uit de kimmen,
't Gestarnte allengs verdreef, en schaduwen, en schimmen,
De zon den witten ryp en dau uit kruiden zoogh.
Zy klaegen momplende eerst, met traenen in het oogh,
Hun smart, en hartewee, zoo lang tot datze sluiten
't Gezin heel stil by nacht t'ontglippen, en naer buiten
Te sluipen op de straet, ja buiten wal en poort,
En datze, om niet te wyt te dwaelen van het oort,
By hen bescheiden, stip te zaemen koomen zouden,
En in de schaduw van een' boom, gelyk vertrouden,
Elkandre vinden by het heerlyk koningsgraf
Van Ninus, die het oost beheerschte met zyn' staf.
Hier stont een moerbayboom, gelaên met witte bessen,
By eene koele bron, gereet den dorst te lessen.
Dit stemdenze. de zon scheen traegh in 't ondergaen.
Ten leste daeltze in zee. de nacht komt op de baen,
En Tisbe, het gezin bedriegende, geraekte
By nacht ter deure uit, dat noch slot noch grendel kraekte.
Zy quam gesluiert aen het graf, en zette vroom
Zich in de schaduwe van dien gemelden boom:
Want liefde sterkte 't hart: en juist komt uit de bossen
Een dorstige leeuwin, verzaet van bloedige ossen,
Beschuimt om haeren muil, van rookend bloet begruist,
Om in dees bron den dorst te lesschen, daerze ruischt.
De Babilonsche Tisbe, in maeneschyn haer ziende,
Zocht angstigh een spelonk, die tot lyfberging diende:
Doch onder 't vlugten viel de sluier haer van 't hooft.
De brullende leeuwin, die 't velt van vee berooft,
Wou, na het lessen van den dorst, weêr boschwaert peuren,
En vont den sluier, Tisbe ontvallen. zy aen 't sleuren,
Besmet en verft het kleet met haer bebloet gebit.
De vryer Piramus quam spader, om zyn wit
Te treffen, uit de stadt, en zagh de leeuweklaeuwen
In bloedigh zant gedrukt, geraekt uit schrik aen 't flaeuwen,
Besterft om 't hooft, en vint den sluier, warm van bloet.
Och, steent hy, eene nacht moort gruwzaem en verwoet
Van twee gelieven een, die langst verdient te leven!
Och arme! dit's myn schult. om my quaemt gy te sneven,
Om my, die veel te spa hier aenquam. ik beval
Dat gy by duister u liet vinden in dit dal
Van jammer en gevaer. och leeuwen, komtme aenranden.
Spelonkbewooners, scheurt met wreeden klaeuwe en tanden
Dit lichaem, en verslint myn godtloos ingewant.
Maer suffers wenschen om de doot, van schrik vermant.
Hy raept den sluier, en genaekt den boom, wiens lommer
Haer dekken zou, die hem geduldigh wachte in kommer.
Hy kust den sluier, wringt dien, troostloos zonder moedt,
In zyne traenen uit, en zeght: ontfang myn bloet.
Hy stoot het blanke zwaert in zyne borst weemoedigh,
En rukt het stervende ter wonde uit, root en bloedigh
Noch rookende, en stort voort in 't zant op zynen rug.
Het bloet vlieght op, gelyk het dunne water vlug
Uit eene loode pyp, geborsten en gereeten,
Om hoogh met een geruisch en berst wort opgesmeeten.
De witte bay, van bloet besprengkelt, ziet nu root.
De struik zuight bloet: de bay zuight purper uit dees doot.
Maer d'andre, naeuwelyx van schrik bedaert, keert weder,
Om niet haer' vryer, hier alree geploft ter neder,
Ter leur te zetten, en ziet wakker om in 't ront,
Verlangende en belust hem, met haer' eigen mont,
Te melden wat gevaer zy tydigh noch ontvlugte.
Zy ziet de zelve plaets, den zelven boom, en duchte
Of dit de zelve plaets en boom was, om de verf
Der moerbay, nu verkeert. terwylze menighwerf
Hier twyfelt, zietze, met de beenen vast op d'aerde,
Van 't warme bloet bespat, hem spartlen. dit vervaerde
Haer hart zoo byster, dat zy flux te rugge trat
Gedootverft, bleeker dan een beukeboomebladt.
Z'ontstelt zich, als de zee van 't windeken gestreeken,
En na een poos haer lief, van zyn geweer doorsteeken,
Met kennis ziende, slaet weemoedigh voor haer borst,
Misbaert, en trekt het haer aen flarden, vuil bemorst.
Zy valt op 's vryers lyk, weemoedigh, ongebonden,
Mengt traenen met zyn bloet, giet traenen in de wonden,
En kust hem kermende voor zynen bleeken mont,
Begint te weenen: och myn Piraem, dus gewont!
Wat onheil heeftme van uw minne en troost versteeken?
Och antwoort my: gy hoort uw allerliefste spreeken.
't Is Tisbe die u roept. och hoorme toch. ay til
Uw aenzicht op, daer gy ter neêr leght stom en stil.
Hy hoorde Tisbes naem, schoon d'oogen zyn geloken,
Slaet d'oogen noch eens op. 't gezicht is schier gebroken.
Hy zietze eens deerlyk aen, maer luiktze wederom.
Toen zy den sluier zagh en kende dootsch en stom,
En ook d'ivoore schee, nu ledigh van het slaghzwaert,
Sprakze: och onzalige, die hier, van my gedaghvaert,
Uit min te mywaert leght gesneuvelt door uw hant,
Myn hant is kloek genoeg om 't hart in dezen stant
Te priemen. min vermagh my krachten by te zetten,
Om eenen blooten dolk [wie zoume dit beletten?]
In 't hart te stooten. ik, een oorzaek van uw doot,
Wil 't lyk nastappen, en, gelyk een lykgenoot,
Dit lyk geleiden. gy, wel deerlyk om beschreien,
Die door de doot alleen van my vermoght te scheien,
Zult in de doot geensins van my gescheiden zyn:
En gy, onze ouders, in het bangste van uw pyn,
Laet evenwel u door ons bede toch beweegen,
Op datge hen, die van een' zelven pyl doorregen,
Bestendigh in hun min, op eenen oogenblik,
Zich paerden, niet benyt te rusten, vry van schrik,
In een en 't zelve graf. gy boom, die met uw takken
Dit eene lyk bedekt, strax twee, bewaer de vlakken
En 't bloet, de merken van ons al t'onrype doot.
Geef altyt bessen, bruin geverft en purperroot,
Om onzen droeven rou naer 't leven uit te drukken,
Door dees gedachtenis van beide onze ongelukken.
Zoo spreektze, en duwt het spits in haere blanke borst,
En stort in 't lemmer, van zyn warrem bloet bemorst.
Hun wensch en bede kon de goden zelfs bewegen,
Beweeghde ook d'ouders: want de moerbay, uitgedegen
Tot rypheit, valt noch zwart, en d'asch van beide rust
In eene zelve kruik, die alle elenden sust.
In 1922 nam Charivarius de vertelling op in zijn bewerking van Ovidius in de bundel Ruize-Rijmen:
Pyramus en Thisbe,
zij, de lieflijkste onder de vrouwen,
vurig en jong alle twee,
spraken af met elkander te trouwen.
Jammer genoeg voor het paar -
of een ‘paar’ mocht het dus nog niet heeten -
maakten de ouders bezwaar,
want die wilden van vrijen niet weten.
Vruchtloos der kindren geween!
en tot overmaat nog van hun lijden
waren zij buren, alleen
door een muur van elkander gescheiden.
Dicht bij elkaar, en toch ver!
In de muur was geen poort of geen deurtje,
maar...... als een lichtende ster
in den nacht scheen hun eenmaal een scheurtje,
ergens verborgen in 't groen,
groot genoeg voor 't verliefde gefluister,
maar net te klein voor een zoen.
Hier nu dweepten zij dikwijls in 't duister.
En om het blakende vuur
hunner heimlijke liefde te blusschen,
drukten zij elk op den muur
bij het kiertje de klappendste kussen.
O, dat gehate verbod!
Is me dat een manier om te vrijen?
't Is maar een matig genot
dat gezoen op die ijskoude keien!
Eindlijk verwint zij haar schroom;
hoor de schalken het schema beramen:
‘Onder den moerbeienboom,
vlak bij Ninus' graf, komen wij samen!’
‘Goed!’ - Zoo gezegd zoo gedaan.
Zie nu Thisbe ontsnappen... daar gaat ze...
Zacht, bij het schijnsel der maan,
sluipt ze voort, en is tijdig ter plaatse.
Alles rondom ligt in droom;
geen gevaar is in 't duister te duchten.
Hier is de moerbeienboom;
hagelblank zijn de volrijpe vruchten.
Plotsling verbleekt haar gelaat:
een leeuwin ziet zij dreigend genaken,
vlak bij de plaats waar ze staat,
met van runderbloed druipende kaken!
Snel, voor haar leven beducht,
is nu Thisbe een grot in gekropen,
maar, in haar angstige vlucht
daar ontslipt haar de sluier bij 't loopen.
Dezen verscheurt de leeuwin,
en, teleurgesteld, langer niet wachtend,
gaat zij de bosschen weer in,
de nu bloedige flarden verachtend.
Pyramus komt. - Ach! het rood
van den sluier, en 't poot-merk in d' aarde
zeggen hem: Thisbe is dood! -
Heeft het leven voor hem nu nog waarde?
Neen. Hij doorsteekt met het staal
zich de borst in die droevigste stonde,
rukt het weer uit, en een straal
spuit omhoog uit de kokende wonde.
Thisbe, verheugd, dat het lot
haar den dood der verscheuring bespaarde,
sluipt, nog bedeesd, uit den grot......
ziet den bloedigen jongling ter aarde...
werpt zich op 't lijk met een gil......
heft den dolk op, en rukt zich de tressen -
‘Boom!’ krijt zij, ‘gij, die daar stil,
overladen met sneeuwwitte bessen,
staat, als getuige der smart,
moog' uw vrucht, als een blijk onzer pijnen,
voortaan in 't klaaglijke zwart
van den rouw voor de menschheid verschijnen!’
't Boezemblank bloedig bespet,
zinkt zij neer, zich uit liefde vermoordend.
Dat was haar laatste gebed -
en genadige goden verhoorden 't.
...................................
Als je knus moerbeien eet,
zal je meestal wel ver van de smart zijn;
toch is het goed dat je weet
hoe het komt, dat die vruchten zoo zwart zijn.
In 1950 publiceerde Kees Stip de bundel Vijf variaties op een misverstand met vijf versies van het verhaal in de stijl van verschillende dichters. Bekend is met name de variatie geïnspireerd door de Rotterdamse volkszanger Speenhoff:
Dit is het bloedig moordverhaal van Pyramus en Thisbe
De een, een schone jongeling, wiens ouwe heer in vis dee
De andere, miss Babylon, de dochter van de buurman,
Bij wie hij op beperkte schaal des avonds door de muur kwam.
Die muur had namelijk een spleet (het ding zat er al jaren),
maar in die tijd had Babylon gebrek aan metselaren.
De ‘Aziatische idee’, zo heette het, ging voor—en
men bouwde tegen wil en dank aan de mislukte toren.
De huisbaas schreef in spijkerschrift, hetgeen een hele toer was,
een lang request waarin stond dat bij hem de muur ajour was.
Maar toen het aankwam op de plaats waar zo’n request moest wezen,
toen brak de spraakverwarring uit en niemand kon het lezen.
Door deze spleet nu wurmde Thisbe ’s avonds hare lippen
en Pyramus placht dan daaraan een poze-lang te nippen.
Dat was misschien wel aardig, doch hoezeer zij ook genoten,
toch waren beiden er op uit hun afzet te vergroten.
Dus Thisbe op een goede dag sprak in het Babylonisch,
die muur is toch maar niks gedaan, hij maakt mijn hele koon vies.
Je hebt gelijk sprak Pyramus, die muur dat is een vieze,
vanmiddag bij het eten, zat de kalk nog in mijn kiezen.
Ik heb een plan, we gaan eruit, we doen het clandestien zus
achter het Wilhelminapark, daar ligt het graf van Ninus.
Dat is een plekje waar geeneen ons kan bespioneren,
ik wil nu weleens weten wat wij zonder muur presteren.
En zo begaven beiden zich met uitgedachte smoezen
apart naar wijlen Ninus toe om daar te rendez-vousen.
Doch Thisbe die het eerste kwam werd bleek gelijk een lelie
toen zij een leeuw trof, juist ontsnapt uit Barnum en Bailey.
Die leeuw zat daar op Ninus’ graf en at wat eens een ree was
en keek precies of in zijn maag nog plenty plaats voor twee was.
Het arme kind wist weliswaar het ondier te ontkomen
maar het kostte haar d’r mantel, die ze pas had laten stomen.
Toen nu de leeuw verdwenen was kwam Pyramus haar vrijer
en las op het verscheurde flard de naam van Brenninkmeijer.
Hij wist dat dit de firma was, waar Thisbe vaste klant was
en snapte dus direct wat of er met haar aan de hand was.
Zijn haren rezen overeind, z’n wangen werden sneeuw-wit,
hij dacht het heeft er alles van dat Thisbe in een leeuw zit.
Ach waren we nu nog maar thuis, zelfs met de muur er tussen
want iemand binnen in een leeuw die laat zich lastig kussen.
Vaarwel mijn ouders, nimmermeer keert Pyramus uw zoon thuis,
ik sla nu mijn penaten op in huize Aidoneus.
Hij trok daarop een slagersmes, hij stak het in zijn baadje
en zonk toen rochelend ineen op Thisbe’s C&A-tje.
Toen Thisbe hem daar liggen vond,—gij raadt het reeds, eilasie
een mens is van nature toch geneigd tot imitatie!—
trok zij het mes uit Pyramus en stak het in haar sinus.
Toen lagen twee kadavers daar, nog afgezien van Ninus.
Moraal
Dit drama leert ons iets omtrent de ouderlijke plichten.
Men dient de gaten in zijn huis terstond te laten dichten.
Wie dit niet doet die brengt zichzelf in vele ongemakken,
Dus hebt gij jonge dochters thuis; laat er dan behang op plakken!
Deze variatie is in 1981 op muziek gezet door de Brabantse volksmuziekgroep De Ploegadoers: