Hangende tuinen? Babylon? Broek? Wat heeft dat allemaal te betekenen?
Wereldwonder
De Hangende Tuinen van Babylon zijn sinds de klassieke oudheid beroemd als een van de Zeven Wereldwonderen. In de eeuwen voor onze jaartelling stelden meerdere Griekse schrijvers lijsten op van bijzondere bouwwerken in de hun bekende wereld. De piramide van Cheops is het enige dat de tand des tijds heeft doorstaan, zij het niet ongeschonden. De andere zijn in de loop der eeuwen verloren gegaan door aardbevingen, overstromingen of brandstichting.
Van alle bouwwerken is wel zeker dat ze bestaan hebben, en er is min of meer bekend waar ze stonden en hoe ze eruit zagen, behalve de Hangende Tuinen. Er zijn nergens overtuigende archeologische sporen van gevonden. Volgens de Griekse overlevering bestonden ze uit een serie terrassen, weelderig beplant met bomen, struiken en bloemen, en uitgerust met een ingenieus irrigatiesysteem voor de aanvoer van vers water. Ze zouden in de zesde eeuw voor Christus zijn aangelegd door de Babylonische koning Nebukadnezar voor zijn nieuwe echtgenote Amytis uit Medië, die heimwee had naar de bergen en niet kon wennen in de grote stad.
Babylon was de hoofdstad van een groot rijk in Mesopotamië met een geavanceerde beschaving waar we nu nog de vruchten van plukken. De Babyloniërs staan aan de basis van veel juridische structuren, wiskundige rekenmethoden en astronomische ontdekkingen. Dankzij hen heeft een cirkel 360 graden en een etmaal 24 uren, onderverdeeld in telkens 60 eenheden van minuten en seconden. Een week heeft zeven dagen dankzij de Sumeriërs die hen voorgingen. De Babylonische cultuur hechtte eveneens speciale waarde aan het getal 7 en ook dat inspireerde vervolgens de Grieken.
Verbeelding door hedendaags artiest Kais Jacob.
In de hoofdstad verrezen gebouwen hoger dan eerder voor mogelijk werd gehouden door steeds betere bouwtechnieken. De legendarische Toren van Babel verwijst hier allicht naar terug. Er kwamen mensen uit verschillende culturen bij elkaar in een ruimdenkende kosmopolis, de grootste stad ter wereld. Dit inspireerde allicht het verhaal over de Babylonische spraakverwarring. In de Bijbel komen de Babyloniërs er niet best vanaf als hoogmoedige polytheïsten en onfatsoenlijke barbaren die het uitverkoren volk in ballingschap namen. Die reputatie inspireerde de naam van Babyloniënbroek.
Babilonia
De eerste vermelding van het dorp is gevonden in een oorkonde uit 1131 waarmee de bisschop van Utrecht de novale tienden van villa Babilonia overdraagt aan de abdij van Sint-Truiden. Novale tienden waren een vorm van belasting op nieuw ontgonnen gronden. De villa oftewel boerderij was een uithof van het klooster in een amper bewoond drassig gebied. De schaarse Germaanse bevolking was nog erg onontwikkeld in de ogen van de Frankische monniken, ze zagen zichzelf—al dan niet met een knipoog—als ballingen in een goddeloos oord ver van huis en dachten zo aan Babylon.
Sint-Truiden ligt 100 km verderop in Belgisch Limburg, maar de abdij had meer bezittingen in het rivierengebied. (Sint Trudo is bijvoorbeeld de beschermheilige van het naburige Aalburg, Jezus die van Broek, hoewel sinds de Reformatie een bolwerk van Hollands protestantisme tegen katholiek Brabant.) In 1262 schrijft de abt over parrochia que vocatur Babilonia, de parochie die Babilonia heet. Dan staat er dus al een—vermoedelijk houten—kerk. Het oudste gedeelte van het huidige gebouw is 14e-eeuws, een koor met een rieten dak, uniek in Nederland. Volgens het proefschrift "Vernoemingsnamen: een onderzoek naar de rol van de vernoeming in de Nederlandse toponymie" van Rob Rentenaar uit 1984 is de naam van Babyloniënbroek de oudste Bijbelse vernoeming in Nederland. Het Slotje naast de kerk met het bouwjaar 1609 in de gevelankers heeft een laat 14e-eeuwse kelder.
Broek
De naam Babilonienbroec verschijnt voor het eerst in 1347 in een beschrijving van de bezittingen van de Brabantse edelman Jan van Wijnvliet. Het broek of moeras was een laaggelegen komgebied tussen de stroomruggen van de rivieren de Alm en de Dussen, waar slechts op enkele donken van de kleinere Biesheuvelse stroomrug kon worden gewoond. Langs deze rivierloop ontwikkelde zich de Broeksestraat in het Benedenland van Heusden op de grens met het Land van Altena.
De Banne van Babyloniënbroek en omgeving op een gedetailleerde maar weinig nauwkeurige kaart uit 1749 door Isaak Tirion.
De eerste ontginning en verkaveling van de streek is minutieus onderzocht door B.W. Braams in zijn proefschrift "Weyden en zeyden in het broek" uit 1995. Hij stelde vast dat de Geerkade, de opvallende punt die vanaf de Broeksestraat naar het zuiden wijst, ook al bestond in 1131. Hier ligt een donk, een nog altijd duidelijke verhoging in het reliëf van het landschap, waar vermoedelijk al in de twaalfde eeuw een terp is opgeworpen en een boerderij gebouwd. Deze donk is nu letterlijk het hoogtepunt van De Hangende Tuinen, zo genoemd sinds 2023 wegens het vele lekkers dat 's zomers in de eeuwenoude fruitboomgaard hangt.
Verkaveling van Babyloniënbroek rond 1580 volgens Wim Braams.
De Broeksestraat en de Geerkade op de eerste kadastrale kaart uit 1832. Perceel 189 is nu De Hangende Tuinen. De ingetekende bebouwing, vermoedelijk een 17e-eeuwse boerderij die was geörienteerd op het zuiden met de rug naar de Broeksestraat, is gesloopt in 1910. het huidige huis inclusief fruitschuur dateert van 1957.
Vogelvlucht
Sinds de laatste IJstijd stromen de Rijn en de Maas hier naar het westen. In een spel van eb en vloed, water en wind ontstonden oeverwallen, stroomruggen en zandheuvels. Tot in de middeleeuwen veranderde het landschap soms ingrijpend doordat de Maas rond 1275 uit zijn oevers brak en zich een nieuwe weg naar het noorden baande, waardoor de Landen van Altena en Heusden werden gescheiden van de Bommelerwaard, en door de Sint-Elisabethsvloed van 1421, waarbij de Groote Waard verdronk in de Biesbosch.
De eerste sporen van bewoning in de omgeving zijn gevonden op de Almstroomrug bij Waardhuizen, zo'n 10.000 jaar oud, uit het stenen tijdperk. Uit de Romeinse tijd zijn resten opgegraven op de Dussense stroomrug tot in Eethen en Meeuwen. In de vroegste middeleeuwen was het gebied mogelijk vrijwel onbewoond, totdat in 850 de abdij van Prüm melding maakt van Atina en Medua. Vanaf de Karolingische tijd in de negende eeuw nam de bevolking in het rivierengebied gestaag toe; de eerste bedijkingen dateren van rond het jaar 1000.
Na het uiteenvallen van de Karolingische gouw Teisterbant stonden de heren van Heusden lang onder invloed van de hertogen van Brabant. Hertog Jan III van Brabant gaf in 1330 toestemming aan Jan VI van Heusden voor de bouw van het kasteel van Dussen ter verdediging tegen Holland, maar graaf Willem V wist Heusden in 1357 definitief aan Holland te binden, althans tot aan de provinciale herindeling in 1815.
Een overzicht van oudste vermeldingen (de aanduiding als wijk kan duiden op een Romeinse oorsprong, van het Latijnse vicus):
| Naam | Jaar | Eerste schrijfwijze en vermoedelijke betekenis |
|---|---|---|
| Heusden | 722 | Hunsata, nederzetting aan een hoge oever |
| Brabant | voor 800 | braecbant, broek-streek, drassing gebied |
| Uitwijk | circa 800 | Utwic, buiten-wijk, afgelegen nederzetting |
| Poederoijen | 815 | Podarwic, Pod-wijk, nederzetting van de (Viking?) Pods |
| Andel | 850 | Analo, ana-lo, hoger gelegen bos |
| Eethen | 830 | Atina, plaats bij het water |
| Meeuwen | 850 | Medua, medel-aha, weilanden bij een waterloop |
| Woudrichem | circa 866 | UUalricheshem, woud-heem, woonplaats in het bos, of woonplaats van Uualrich |
| Aalburg | 889 | Alburch, Alm-burg, versterkte woning aan de Alm |
| Altena | 966 | Huoltena, van Protogermaans hultą en Oudnederlands ahwo, hout-water |
| Holland | 10e eeuw | hout-land |
| Rijswijk | 1076 | Riswic, ris-wijk, nederzetting bij het struikgewas |
| Genderen | circa 1100 | Ganderon, gend-eren, nederzetting bij een drassige plek |
| Alm | 1105 | Alm, van Vroeggermaans water |
| Veen | 1108 | Ueno, veen |
| Babyloniënbroek | 1131 | Babilonia, zondig Babylon |
| Doeveren | 1136 | Doureh, doev-eren, nederzetting bij de donkere beek |
| Dussen | 1156 | Dussan, naar de rivier, van Hoogduits dösön, ruisen, stromen |
| Giessen | 1178 | Giscen, naar de rivier, van Protogermaans geusaną, krachtig stromen, gieten |
| Werken | 1178 | Werchina, Oudgermaans urk, draaien, kolken, Latijn -ina, kleine rivier |
| Geertruidenberg | voor 1213 | Gertrudisberghe, heuvel waar Gertrudis van Nijvel in de 7e eeuw een kapel stichtte |
| Waalwijk | 1222 | nederzetting aan een wale of wiel, diepe poel ontstaan bij een dijkdoorbraak |
| Gorinchem | 1224 | Gorinc-heim, woonplaats van Gorin |
| Werkendam | circa 1230 | dam in de rivier de Werken |
| Drongelen | 1262 | Drungele, naar de rivier, van Germaans dringen, stuwen |
| Oude Weide | 1262 | oud weiland |
| Uppel | 1277 | Vppel, up-lo, hoog gelegen bos |
| Muilkerk | 1276 | Mulekerke, kerk van Mule |
| Almkerk | 1292 | Almekerck, kerk aan de Alm |
| Emmikhoven | 1292 | Emminchoeven, boerderij van Emmo |
| Waardhuizen | 1292 | Wthuysen, huizen op de waard, door water omgeven land |
| Langen Bruggert | 1262 | Brukerth, 1395 Lange Bruyckert, het lange land bij de brug |
| Sleeuwijk | 1266 | Slewijck, sele-wijk, nederzetting rond de zaal of herberg bij het veer over de Merwede |
| Munsterkerk | circa 1330 | kerk bij een monasterium, een klooster |
| Den Doorn | 1356 | Doorne, stekelige struiken, vaak gebruikt als erfafscheiding |
| Biesheuvel | 1390 | Bieshovel, heuvel waar biezen groeien |
| Den Hill | 1393 | den Hill, heuvel, lichte verhoging in het landschap |
| Nieuwendijk | 1468 | Nyewendijck, nieuwe dijk, aangelegd na de Sint-Elisabethsvloed |
| Rijtwetering | 1481 | Rijt, Oudnederlands rit, beek, stroompje |
| Oudendijk | 15e eeuw | oude dijk |
| Biesbosch | na 1421 | wildernis waar biezen groeien |
| Korn | 1466 | die Koorn, koren |
| Mostertdijk | 1580 | Mostaertdijck, musterd-dijk, dijk van takkenbossen |
| Pompveld | 1587 | pont-veld |
| Den Duyl | 1597 | den Duyl, duilen, lisdodden |
| Midgraaf | 1601 | Midtgraef, gegraven afwatering in het midden |
| Hank | 1736 | Hanck, een watergang of doodlopende kil |
| Keizersveer | 1812 | veerpont waar Napoleon in 1811 overstak |
De Hangende Tuinen en omgeving op een satellietfoto uit begin 21e eeuw. De twee boerenbedrijven aan de zuidkant van de straat zijn sindsdien getransformeerd tot zijstraten met woningen, het Broeksehof in 2009 en het Boerenerf in 2022.
Links
- Polyptyque et comptes de l'Abbaye de Saint-Trond, Willem van Rijkel, 1262
- Minuutplan, kadaster, 1832
- Weyden en zeyden in het broek (pdf), B.W. Braams. 1995
- Cultuurhistoriekaart Heusden (pdf), J.A. Hendrikx, 2013
- Dussen in prehistorie en Romeinse tijd, Ton Lensvelt. z.j.